Türkiye’de kişi başına 102 kilogram gıda çöpe gidiyor: İsrafın önüne geçmek için 7 kritik öneri

Türkiye’de gıda israfının boyutu, Birleşmiş Milletler Çevre Programı’nın (UNEP) güncel Gıda İsrafı Endeksi verileriyle bir kez daha gündeme geldi. Son tahminler, yalnızca hane halklarında kişi başına yılda yaklaşık 102 kilogram gıdanın israf edildiğini ortaya koyarken, Türkiye genelinde hane halkı kaynaklı toplam gıda israfının 8,7 milyon tona yaklaştığı belirtiliyor.

Gıda israfındaki artış, yalnızca çöpe atılan yiyeceklerin miktarıyla sınırlı bir sorun olarak değerlendirilmiyor. İsraf edilen her gıda aynı zamanda üretiminde kullanılan suyun, enerjinin, emeğin, tarımsal girdilerin ve ekonomik kaynakların da boşa gitmesi anlamına geliyor. Uzmanlar, sorunun büyüklüğüne dikkat çekerken, tüketicilerin günlük alışkanlıklarında yapacağı küçük değişikliklerin toplam israfın azaltılmasında önemli rol oynayabileceğini belirtiyor.

Kişi başına yıllık israf 102 kilograma ulaştı

UNEP Gıda İsrafı Endeksi’nin güncel verilerine göre Türkiye’de hane halkı kaynaklı gıda israfı kişi başına yılda yaklaşık 102 kilogram seviyesine ulaşmış durumda. Hane halklarının toplam gıda israfının ise 8,7 milyon tona yaklaştığı ifade ediliyor.

Önceki endeks verilerinde Türkiye’de kişi başına hane halkı kaynaklı gıda israfı 93 kilogram, toplam hane halkı kaynaklı israf ise 7,76 milyon ton olarak kayıtlara geçmişti.

Bu veriler, gıda israfının Türkiye açısından giderek daha fazla önem taşıyan bir konu olduğunu gösteriyor. Ancak farklı yıllara ait endekslerde kullanılan veri toplama yöntemleri, tahmin modelleri ve kapsam farklılık gösterebildiğinden, rakamlar karşılaştırılırken metodolojik değişikliklerin de dikkate alınması gerekiyor.

Buna rağmen ortaya çıkan genel tablo dikkat çekici: Her yıl milyonlarca ton gıda, tüketilmeden veya tüketilebilecek durumdayken atık haline geliyor.

Gıda israfı yalnızca mutfakların değil, ekonominin de sorunu

Bir yiyeceğin sofraya gelmesi, yalnızca marketten satın alınmasıyla başlayan bir süreç değil. Tarımsal üretimden hasada, taşıma ve depolamadan market raflarına, pişirmeden sofraya kadar çok sayıda aşamadan geçiliyor.

Bu nedenle çöpe atılan bir tabak yemek ya da tüketilmeden bozulan bir sebze, yalnızca ürünün kendisinin kaybı anlamına gelmiyor. O ürünün yetiştirilmesi için kullanılan su, enerji, tarımsal girdiler ve insan emeği de boşa harcanmış oluyor.

Gıda atıkları aynı zamanda çevresel açıdan da önemli sonuçlar doğuruyor. Tüketilmeden çöpe giden gıdaların üretimi sırasında ortaya çıkan sera gazı emisyonları da karşılıksız kalıyor. Bu nedenle gıda israfının azaltılması, hem ekonomik kaynakların korunması hem de çevresel sürdürülebilirlik açısından önem taşıyor.

Plansız alışveriş israfın önemli nedenlerinden biri

Gıda israfının evlerde ortaya çıkmasının en temel nedenleri arasında plansız alışveriş ve ihtiyaçtan fazla ürün satın almak bulunuyor.

Tüketicilerin indirim, kampanya veya büyük ambalaj avantajı nedeniyle ihtiyaçlarının üzerinde ürün satın alması, bu ürünlerin zamanında tüketilememesine yol açabiliyor. Özellikle taze sebze, meyve, süt ürünleri ve et gibi çabuk bozulabilen gıdalar, uygun koşullarda saklanmadığında kısa sürede tüketilemez hale geliyor.

Antalya Belek Üniversitesi Gastronomi Bölümü’nden Dr. Öğretim Üyesi Şehriban Gül Bağırsakcı da gıda israfıyla mücadelede tüketim alışkanlıklarının değiştirilmesinin önemine dikkat çekiyor.

Bağırsakcı’nın önerileri, alışverişten saklamaya, yemek planlamasından artan yiyeceklerin değerlendirilmesine kadar mutfaklarda uygulanabilecek çeşitli yöntemleri kapsıyor.

1. Alışverişe çıkmadan önce mutfağınızı kontrol edin

Gıda israfını azaltmanın ilk adımı, ihtiyaç kadar alışveriş yapmak.

Markete gitmeden önce buzdolabı, derin dondurucu ve kilerde bulunan ürünlerin kontrol edilmesi, evde zaten bulunan gıdaların yeniden satın alınmasını önleyebilir.

Özellikle haftalık yemek planı oluşturmak, hangi gün hangi yemeğin yapılacağını önceden belirlemeyi ve buna göre alışveriş yapmayı kolaylaştırıyor.

Alışveriş listesine sadık kalmak da plansız satın alımların önüne geçebilecek basit yöntemlerden biri olarak öne çıkıyor.

2. Gıdaları doğru koşullarda saklayın

Gıdanın ne kadar süre dayanacağı, yalnızca satın alınan ürünün türüne değil, nasıl muhafaza edildiğine de bağlı.

Et ve benzeri çabuk bozulan ürünlerin kısa sürede tüketilmeyecek olması halinde uygun şekilde dondurulması, meyve ve sebzelerin uygun sıcaklık ve koşullarda muhafaza edilmesi gerekiyor.

Bakliyat, un, pirinç, makarna ve benzeri kuru gıdaların ise nemden korunması önem taşıyor. Bu ürünlerin hava geçirmeyen kaplarda saklanması, hem ürünlerin daha uzun süre korunmasına hem de mutfak zararlılarının önlenmesine yardımcı olabilir.

Buzdolabında ürünlerin son kullanma veya tavsiye edilen tüketim tarihlerini düzenli olarak kontrol etmek de israfı azaltabilecek alışkanlıklar arasında bulunuyor.

3. Artan yemekleri yeniden değerlendirin

Bir öğünden kalan yemek, doğrudan çöp olmak zorunda değil.

Artan yemeklerin uygun koşullarda saklanarak farklı tariflerde kullanılması, evlerdeki gıda kaybını azaltmanın etkili yollarından biri.

Örneğin bir önceki günden kalan pirinç pilavı farklı bir yemekte değerlendirilebilir. Bayatlayan ekmekler kurutularak galeta unu veya kruton haline getirilebilir. Tüketim açısından uygun durumdaki meyveler ise komposto, reçel veya farklı tatlılarda kullanılabilir.

Burada önemli olan, gıdanın güvenli şekilde saklanmış olması ve tüketilmeye uygunluğunun kontrol edilmesi.

4. Dondurucuyu daha etkin kullanın

Dondurucu, özellikle kısa sürede tüketilemeyecek gıdaların değerlendirilmesinde önemli bir yardımcı olabilir.

Ancak dondurulacak ürünlerin uygun porsiyonlara ayrılması, tarihinin belirtilmesi ve dondurucuda uzun süre unutulmaması gerekiyor.

Bu yöntem, özellikle toplu alınan veya kısa sürede tüketilmesi mümkün olmayan ürünlerin çöpe gitmesini önleyebilir.

Dondurucunun düzenli tutulması da hangi ürünün ne zaman saklandığını takip etmeyi kolaylaştırıyor.

5. Fazla gıdayı paylaşın

Evde ihtiyaçtan fazla miktarda gıda bulunuyorsa, tüketilemeyecek ürünleri paylaşmak da alternatif bir çözüm olabilir.

Komşular, aile bireyleri veya yakın çevreyle yapılan gıda paylaşımı, kullanılabilir durumdaki ürünlerin çöpe gitmesini engelleyebilir.

Özellikle fazla miktarda alınan ancak kısa sürede tüketilmesi gereken ürünlerin paylaşılması, hem ekonomik kaybı hem de gıda atığını azaltabilir.

6. Hayvanlara gıda verirken dikkatli olun

Evlerde veya kalabalık organizasyonlarda artan bazı gıdaların hayvanlara verilmesi düşünülebiliyor. Ancak burada önemli bir ayrım bulunuyor.

Her yemek artığının sokak hayvanlarına verilmesi güvenli olmayabilir. Tuzlu, baharatlı, yağlı veya hayvanlar için zararlı olabilecek yiyecekler sağlık sorunlarına yol açabilir.

Bu nedenle hayvanlara gıda verilmesi düşünülüyorsa, verilecek yiyeceğin hayvanlar açısından uygun olup olmadığına dikkat edilmesi gerekiyor. Özellikle evcil olmayan hayvanların beslenmesinde yerel koşullar ve veteriner hekimlerin önerileri dikkate alınmalı.

7. İhtiyaçtan fazla yemek pişirmeyin

Gıda israfını azaltmanın en doğrudan yollarından biri de sofraya ne kadar yemek gerektiğini doğru hesaplamak.

Kalabalık olmayan bir aile için çok büyük miktarlarda yemek hazırlanması, artan yiyeceklerin günler içinde tüketilememesine ve sonunda çöpe gitmesine neden olabiliyor.

Bu nedenle kişi sayısına ve tüketim alışkanlıklarına göre porsiyon belirlemek önem taşıyor.

Artan yemeklerin tekrar tekrar tüketilmesi yerine, baştan daha küçük porsiyonlarda yemek hazırlamak da israfın önüne geçebilecek yöntemlerden biri.

İsrafı azaltmak mutfak bütçesine de katkı sağlıyor

Gıda israfıyla mücadele yalnızca çevresel bir sorumluluk olarak görülmüyor. Ev bütçesi açısından da doğrudan sonuçları bulunuyor.

Satın alınan ancak tüketilmeden çöpe atılan her ürün, aslında hane bütçesinden ayrılmış ve karşılığında tüketim sağlanamamış bir harcama anlamına geliyor.

Bu nedenle alışveriş planı yapmak, evde bulunan ürünleri takip etmek, porsiyonları doğru belirlemek ve uygun saklama yöntemlerini kullanmak, bir yandan israfı azaltırken diğer yandan mutfak harcamalarının daha kontrollü yönetilmesine katkı sağlayabilir.

Küçük alışkanlıklar büyük kayıpları önleyebilir

Uzmanların dikkat çektiği noktalardan biri de gıda israfının yalnızca büyük çaplı düzenlemelerle çözülebilecek bir problem olmadığı.

Her hanede alınabilecek küçük önlemler, milyonlarca hanenin toplamında önemli bir etki oluşturabilir. Alışveriş listesinden porsiyon kontrolüne, buzdolabının düzenlenmesinden artan yemeklerin değerlendirilmesine kadar birçok uygulama günlük yaşamın doğal bir parçası haline getirilebilir.

Gıda israfının azaltılması aynı zamanda kaynakların daha verimli kullanılmasına, ev bütçelerinin korunmasına ve çevresel etkilerin sınırlandırılmasına katkı sağlayabilir.

Türkiye’de kişi başına yıllık gıda israfının 102 kilogram seviyesine ulaştığına ilişkin veriler, sorunun ölçeğini ortaya koyarken, çözümün önemli bir bölümünün tüketim alışkanlıklarında yapılacak değişikliklerden geçtiğine işaret ediyor.

Peki sizin mutfağınızda en çok hangi gıda israf oluyor?

Ekmek, sebze-meyve, süt ürünleri, yemek artıkları veya başka bir gıda…

Gıda israfını azaltmak için uyguladığınız bir yöntem varsa paylaşabilirsiniz. Sizce evlerde gıda israfını önlemek için en etkili alışkanlık hangisi?