İbrahim Sanalp yazdı; BİLGİDE İLERLEME & BİLGİDE ÖRGÜTLENME

Köşe yazarımız İbrahim Sanalp makalesinde;

Bilgi bütündür. Bilginin parçaları-türleri vardır. Bilgi felsefesi, bilgiyi altı parçaya-türe ayırır. Gündelik bilgi, teknik bilgi, dini bilgi, sanat bilgisi, bilimsel bilgi, felsefe bilgisi: birer bilgi türü olur. Her bilgi türü, dünyaya bir bakış açısı olur. Dini bilgi, inanarak öğrenilir. Diğer beş bilgi türü, sorgulanarak öğrenilir.

Bilimsel bilgi devrimi, doğa konusundaki düşünce kategorilerinin yeniden yapılanmasından öte bir şeydi. Bilimsel bilgiyi araştırma etkinliklerinde, gittikçe artan sayıda kişinin yer almasını ve modern yaşamda gittikçe daha etkin rol oynayan yeni kurumların yayılmasını da ifade eden toplumsal bir olguydu.

Modernlik, alet ve makine yapmaktır. Alet ve makine yapan toplum, modern olur. Modern bilimsel bilginin oluşmasındaki esas öğenin, düşüncenin kendi iç mantıkları uyarınca gelişmeleridir. Bilimsel bilgi devrimi tarihinde ağırlık merkezi, düşünce tarihidir.

17. yüzyıl bilimsel bilgi devrimine, iki önemli görüş egemen oldu. Birincisi, doğaya geometrici bir anlayışla bakan, evrenin matematiksel düzen ilkelerine göre yapıldığını kabul eden Platoncu ve Pisagorcu gelenektir. İkincisi, doğayı muntazam bir makine olarak kabul eden ve görüngülerin arkasındaki gizli mekanizmaları açıklamaya çalışan mekanikçi felsefedir.

Aristoteles için ağırlığı olan cismin yere düşmesi, harekettir. Bir gencin eğitimi ve bir bitkinin büyümesi de harekettir. Galileo, hareket ile cisimlerin temel karakterlerini birbirinden ayırır.

Skolastik düşüncede, metin haline getirilen bilgilerin sayfaları arasından, cümlelerin çerçevesi içinden dünyaya bakılır. İnsanların dünyanın doğrudan gözlemine yönelmeleriyle yeni bilgiler oluşturuldu.

Dini bilgi, skolastik düşünce özelliği taşır. Dini bilgi, göz ile dünyayı gözlemeyi kabul eder. Dini bilgi, aletle dünyayı gözlemeyi kabul etmez. Bilimsel bilgi, aletle dünyayı gözler. Teleskop ve mikroskop ile doğada gözlem yapıldı.

Descartes, gerçeklerin iki tözden oluştuğunu ileri sürdü. Düşünme eylemi, bir tözdür. Maddesel âlem ise özün uzayda kapladığı yer olan tözdür. Düşünce ve madde, iki ayrı kavramdır. Düşünme, zihinsel etkinliğin sahip olduğu çeşitli tarzları kapsar.

Descartes, kesinliği, “Düşünüyorum, o halde varım” önermesinde bulur. Düşünmek, yeni bir bilgi kuramının temeli olur. Bu önermeden yola çıkarak, önce Tanrı’nın varlığına, sonra da fiziksel dünyanın varlığına ulaşır. Dini bilgiyle Tanrı’ya ulaşılır. Dünyayı araştırma bilgisiyle de Tanrı’ya ulaşılır.

Mekanikçi doğa felsefesine göre, dünya fiziksel zorunluklar sonucu hareket eden eylemsiz cisimlerden oluşmuş bir makinedir. Galileo, eylemsizliği, yerin ekseni etrafındaki günlük dönüşü biçiminde ifade etmiştir. Descartes’e göre, dairesel hareket zorunludur. Uzay, madde ile doludur.

Mekanikçi bilimsel bilgi ile 1640’ların başlarında ilk olarak barometre icat edildi. Torricelli, 1644’de ilk cıvalı barometreyi yaptı. Cıva konulunca, sütun yüksekliği de azaldı. Cıva sütunu yetmiş altı santimetre yüksekliğindeydi. Pascal hem cıva hem de su ile deney yaptı. Sıvı yüksekliğini belirleyen faktör, tek başına atmosferin ağırlığıydı.

Mekanikçi bilimsel bilgi ile Kepler, ışığın yansıması ve kırılması ile ilgili bilgiler oluşturdu. Mekanikçi felsefede, sıradan cisimler için parçacık ve atomlar ne ise, görülebilen cisimlerin noktaları da odur. İsaac Newton, beyaz ışığın hem göze değdiği zaman uyandırdığı renk duyularının hem prizmadan geçerken uğradıkları kırılma açılarının birbirinden farklı ışınların bir karışımı olduğu sonucuna vardı.

Bilgi bütündür. Bilginin parçaları-türleri vardır. Bilginin parçaları-türleri eşit olur. Bilgi felsefesi, bilgiyi altı parçaya-türe ayırır. Gündelik bilgi, teknik bilgi, dini bilgi, sanat bilgisi, bilimsel bilgi, felsefe bilgisi… Her bilgi türü, dünyaya bir bakış açısı olur. Dini bilgi, inanarak öğrenilir. Diğer beş bilgi türü, sorgulanarak öğrenilir.

Bilimsel Bilgi Girişimciliği örgütlendi. 17. Yüzyılda bilimsel bilgi, örgütlü bir toplumsal etkinlik olarak kendisini gösterdi. Çok sayıda insan aynı amaç peşinde koşuyordu. Dernekler kurup örgütlendiler. Royal Society, İngiltere’deki deney ve bilimsel bilgi kuruluşudur.

Galileo, teleskobu yaptı. Floransa’ya gitti. Dialogue ve Discourses adlı eserlerini Toskana Grand Dükü’nün matematikçisi olarak yayımladı. Newton, Londra’daki Royal Society ile iletişim sonucu eserlerinin yayımlanmasını sağladı.

Bilimsel bilgi hareketi, kendi kurumlarını yarattı. Bu kurumlar, bilimsel bilgiyi entelektüel olduğu kadar toplumsal bir olgu haline getiren örgütlerdi. 17. Yüzyılda, bilimsel bilgi dernekleri kuruldu.

17. yüzyılın başlarında Roma’da Academi Lincei kuruldu. Galileo, bu derneğin üyesiydi. Floransa’da Deney Akademisi isimli dernek kuruldu.

Fransa’da Mersenne isimli örgütlenme, bilimsel bilgiye yön veren Fransızları topladı. Mersenne, Torricelli’yi, Pascal’ı destekledi. Descartes için Mersanne, bilimsel bilgi dünyasıyla haberleşmenin en önemli aracıydı. Descartes, Felsefe Üzerine Düşünceler adlı matematiksel incelemesini yazdığında, Mersanne, eserin kopyalarını zamanın önde gelen filozoflarına dağıttı.

1635’de kurulan Academic Française, Fransız edebiyatını örgütledi. Evinde Montmor Akademisi’nin toplandığı Herbert de Montmor bu alanın varlıklı bir koruyucusu oldu.

İngiltere’de Gresham Koleji isimli dernekte, bilimsel bilgi adamları kendilerine kurumsal bir yer buldu. Wadham Koleji, İngiltere’deki bilimsel bilgi etkinliklerinin en yoğununa sahne oldu. Royal Society (Kraliyet Derneği) kuruldu.

Fransa’da 1666’da Kraliyet Bilimsel Bilgi Akademisi kuruldu. Bilimsel bilgi önderlerini bir araya getirdi. Üyelerin atamasını yapan Fransız hükümeti, maaşlarını da ödüyordu. Akademinin desteği ile Mars’ın Dünya’ya uzaklığı ölçüldü. Güneş sisteminin boyutları belirlendi.

İngiltere’de Royal Society, kapısını ilgi duyan herkese açtı. Bugün Royal Society en eski bilimsel bilgi derneğidir. Bilimsel bilgi dernekleri, bilimsel bilgi adamlarının iletişim gereksinmeleri sonucu kurulmuştur.

Derneklerin kurulması, bilimsel bilgi hareketinin gücünün artışının göstergesi ise, araştırma araçlarının icadı da bir başka göstergesidir. Teleskobun ve mikroskobun icadı, bilimsel bilgi çalışmalarına katkı yaptı.

17. yüzyılda modern bilimsel bilginin deneysel yöntemini mantıktan ayırmak için çalışmalar yapıldı. Torricelli, bir cam tüpü cıva ile doldurup bir tabağa döktü. Deneycinin düzenlemesi olmasaydı, Torricelli’nin gözlediği olay hiçbir zaman ortaya çıkmazdı. Newton, renklerin nedeni üzerine bir dizi deney yaptı. Bu deneylerin nedeni üzerine bir dizi deney yaptı. Bu deneylerin doğada kendiliğinden oluşan olaylarla ilgisini kurmak güçtür. Newton, bir dizi yapay koşul düzenledi. Newton’un çalışmalarındaki kuvvet terimi, Galileo’nun temsil ettiği matematiksel betimleme geleneği ile Descartes tarafından temsil edilen mekanikçi felsefe geleneğinin uzlaşmasını olanaklı kılmıştı.